WERELD & DENKEN
 
 

Gezag en macht

Samenvatting

De begrippen gezag en macht behoren tot de kernbegrippen van de maatschappelijke ordening, op deze website als volgt gedefinieerd:
  Macht is de invloed die de machthebbende heeft om anderen dingen te laten doen die tegen de belangen van de anderen ingaan.
  Gezag is het mogen instrueren van anderen met instemming van die anderen tot handelingen, waarbij die handelingen in dienst staan van de taakuitoefening van de betrokkenen.

Het verschil tussen de twee is verbonden met twee nog fundamentelere begrippen: terugkoppeling en vrijwilligheid. Beide aspecten zijn alleen aanwezig in "gezag", en beide zijn sterk verbonden aan meer praktische begrippen als "effectiviteit" en "kwaliteit". Zowel kunst als wetenschap zijn vrijwel ondenkbaar zonder vrijwilligheid. Alle kennis van natuurlijke processen leert dat terugkoppeling de meest stabiele en overlevende resultaten geeft .
    De hedentendage meest relevante machtsculturen stammen uit het Midden-Oosten, en de meest relevante gezagscultuur stamt uit Noordwest-Europa. Alle maatschappelijke systemen die uitgaan van macht, de monotheïstische godsdiensten, dictaturen van diverse soort enzovoort, zullen uiteindelijk ten onder gaan, al dan niet de rest met zich meeslepende. Een gezagscultuur, hanterende de strategie van Tit-for-tat , kan overleven.

Inhoud

Gezag en macht zijn begrippen die bij slordig taalgebruik en rederenen wel als synoniemen worden gebruikt. Bij de meer tot zuiverheid geneigde woordenboekdefinities gebruikt men bij directe vergelijking veelal het begrip van "legitimatie", waarbij gezag dan "macht met legitimatie" wordt genoemd. Dat is natuurlijk slechts het verplaatsen van het probleem, naar het "wat en hoe" van de legitimatie.

Deze stand van zaken is hoogst onbevredigend, omdat het duidelijk is dat, gebruikende de intuïtieve uitleg van de termen centrerend rond bijvoorbeeld de begrippen "dictatuur" en "democratie", ze in hoge mate bepalend zijn voor de waarde van maatschappelijke organisatievormen en culturen .

Hier worden dus andere definities ingevoerd, die hopelijk minder lijden aan de genoemde dubbelzinnigheden, en aansluiten bij het intuïtieve begrip van beide termen, en zich lenen voor illustratie. Hier is de eerste:
  Macht wordt hier gedefinieerd als de invloed die de machthebbende heeft om anderen dingen te laten doen die tegen de belangen van de anderen ingaan.

Dit sluit aan bij de dagelijkse werkelijkheden en het gezonde verstand dat de uitoefening van macht leidt voordeel van de machtige en nadeel van de diegene die "onder de macht staan", in de praktijk meestal: "eronder lijden": de koning mag zijn onderdanen verkopen als slaven, de roofridder in het kasteel mag de velden van de boeren plunderen en hun dochters verkrachten, enzovoort.

De tweede:
  Gezag wordt hier gedefinieerd als het mogen instrueren van anderen met instemming van die anderen tot handelingen, waarbij die handelingen in dienst staan van de taakuitoefening van de betrokkenen.

Ook dit sluit direct aan bij de werkelijkheden en het gezonde verstand: een gezagvoerder op een schip of vliegtuig heeft gezag over het overige personeel, omdat dat de beste manier is om als team een schip of vliegtuig te besturen . De anderen maken hun inzicht of mening vrijwillig ondergeschikt aan die van de gezaghebbende, waaraan meestal een langer traject van het bepalen van de onderlinge verhoudingen vooraf is gegaan .

En met deze twee definities kan het voor het gezonde verstand zo duidelijke verschil ook bijzonder duidelijk geïllustreerd worden (in een formaat ter aanduiding van het belang ervan):
 
Macht

Versus:
 
Gezag

De illustraties laten nog eens overduidelijk zien dat het slordige gebruik als synoniemen er volkomen naast zit:
  Gezag en macht zijn tegengestelde begrippen - met tegengestelde effecten.

Of uitgedrukt in een ander cruciaal sociologische begrippenpaar: de verhouding van gezag kent vrijwilligheid - die van macht die van dwang. En vrijwilligheid is is hoge mate verbonden met het begrip "kwaliteit" - zo zijn zaken als als kunst en wetenschap nauwelijks denkbaar onder dwang. De bewijslast ligt dus bij de aanname dat er überhaupt iets zal werken onder dwang.

Dit wat betreft de zuivere definities. In het dagelijkse leven zijn de absolute grenzen vervaagd tot diverse vormen van geleidelijkheid. Zo kan de directeur van een bedrijf zowel gezag als macht hebben. Het verschil valt direct waar te nemen als men kijkt naar de houding van degenen die het gezag of de macht ondervinden. Gezag wordt meestal als neutraal of zelfs prettig ervaren, macht wordt bijna altijd als negatief ervaren.

De reden voor het ontstaan van zowel gezag als macht is dat het een overlevingsfactor is in het samenleven in groepen. Vooral bij die van middenformaat, rond de enkele tientallen, lijkt het hebben van een enkele leider een sterke overlevingsfactor, met als vermoedelijke hoofdfunctionaliteit die van coördinatie van gedrag. Bij talloze zoogdieren kent men in de biologie het begrip "alfa", de leider van de groep - bijna altijd een mannetje maar niet noodzakelijkerwijs want bij olifanten is het een vrouwtje. Vermoedelijk omdat die laatsten geen (nauwelijks) natuurlijke vijanden kennen.

Ook hier is er sprake van een mengeling van gezag en macht: in principe staat iedere lid van de groep het vrij zijn eigen gang te gaan - in de praktijk betekent het meestal zaken als "opgegeten woorden door de leeuwen". En in principe zorgt het leiderschap voor overleven van de hele groep, maar het leidt soms ook tot exclusieve paringsrechten voor de leider, die bij oppervlakkige observatie al meteen gedetermineerd kunnen worden als beslist niet vrijwillig - van de kant van de rest van de groep. En waarvan de overlevingswaarde voor de soort als geheel op zijn minst bediscussieerd kunnen worden. Er zijn talloze soorten die door bepaalde vormen van interne selectie dusdanige vormen van gedrag vertonen, dat het het lange termijn overleven bijzonder onwaarschijnlijk maken, zoals bijvoorbeeld pauwen met zulke lange staarten dat ze niet meer kunnen vliegen, en beren met zulke exclusieve eetgewoontes dat de eerste beste klimaatverandering ze ook per definitie te veel zal zijn (panda's).

De menselijke maatschappij, met zijn grote diversiteit, is de plaats waar al deze varianten binnen dezelfde soort spelen. Met de toegevoegde capaciteiten om die processen waar te nemen en te benoemen. En te kwalificeren.

Uit die mensenmaatschappij komt voort de mogelijkheid om de effectiviteit van gezag en macht door observatie te beoordelen. Dat is al samengevat in het impliciete oordeel dat zit in de twee termen "democratie" en dictatuur". "Iedereen", oftewel: "gezond verstand" , "intuïtie" , enzovoort, weet inmiddels dat democratie beter functioneert dan dictatuur. Door gewoon naar de resultaten te kijken. Reeds van een Griekse filosoof wordt de verzuchting vermeld nadat de "weifelende" democratie vervangen was door een "daadkrachtige" aristocratie, dat de effecten ervan "Je naar de democratie doet terugverlangen als zijnde het zuiverste goud".

De dynamiek achter dit proces is zo simpel dat ook dit "iedereen" zou moeten weten, en de meeste mensen inderdaad grotendeels weten, ook weer samengevat in bestaande terminologie: "machtsmisbruik". Doelende op het proces dat de persoon die macht heeft, die macht gaat gebruiken voor eigen behoefte, ten nadele van de behoeftes van anderen.

Toch zit in dit "gezond verstand"-begrip een misvatting: de alhier geïntroduceerde definities van "gezag" en "macht" laten zien dat de term "machtsmisbruik" een pleonasme is: "macht" is het misbruik van gezag.

Dit negatieve oordeel over de effecten van macht wordt versterkt door een bijkomende factor, namelijk de relatieve aantrekkingskracht die posities van gezag en macht hebben op diverse soorten menselijke karakters. Posities van gezag worden verworven door het hebben maar meestal door het ontwikkelen van capaciteiten, en in de moderne mensenmaatschappij zijn dat dusdanig ingewikkelde capaciteiten dat daar langere tijd van inspanning voor nodig is om ze te verwerven - meestal van de meer intellectuele aard. En het resultaat ervan bevindt zich meer op het vlak van status dan van materieel gewin.

Macht is vooral aantrekkelijk voor mensen die uit zijn op materieel gewin, en een positie van status zonder het leveren van langdurige inspanning, vooral op het meer intellectuele vlak. Dus posities van macht zijn vooral aantrekkelijk voor mensen die misbruik willen maken van de posities van macht.

De praktische voorbeelden die deze theoretische beschrijving illustreren zijn eindeloos. het is zelfs andersom: gevallen die tegen deze regels ingaan, vallen onmiddellijk op, en hebben een eigen naam. Tik in een zoekvenster in "benevolent" ("goedwillend"), en je krijgt als eerste keuzemogelijkheid "dictator".

Zelfs binnen velden waarin "gezag" de norm is, leiden gedragingen die meer neigen naar "macht"onmiddellijk tot negatieve effecten. Vanwege het illustratieve belang, twee praktijkvoorbeelden.

Het eerste voorbeeld betreft het grootste ongeluk uit de luchtvaartgeschiedenis. Op Tenenerife botste op de startbaan een startende KLM jumbojet op een taxiënde Pan American jumbojet. Het aantal slachtoffers bedroeg een kleine zeshonderd. De oorzaak van het ongeluk bleek al snel simpel te zijn: de KLM gezagvoerder was gestart zonder toestemming. Dat hij het andere vliegtuig niet zag, was vanwege aanwezige mist (Wikipedia).

Waar de onderzoekers zich over verbaasden was hoe de gezagvoerder tot deze overtreding van alle regels was gekomen. Er bleek een aantal, puur menselijke, omstandigheden, vertraging en dergelijke, die er toe leidden dat hij graag snel wilde starten. Hij vatte de toestemming om naar het begin van de startbaan te rijden daarom voor het gemak ook maar op als toestemming om te starten.

Het opvallende waar de onderzoekers op stuitten, was dat er wel degelijk pogingen waren ondernomen door het overige personeel om de gezagvoerder van zijn fout te weerhouden. Bij zijn eerste greep naar de gashandels protesteerde de tweede piloot met de vraag of er al toestemming was, waarop de gezagvoerder aarzelde en zich inhield. Bij de tweede greep deed de tweede piloot dit niet meer. Maar terwijl het toestel al versnelde, vroeg de boordwerktuigkundige aan de gezagvoerder of het andere vliegtuig al van de startbaan was. Het protocol schrijft voor dat het stellen van de vraag reden is om de start af te breken, aangezien er kennelijk onzekerheid bestaat omtrent de veiligheid. De gezagvoerder overschreed weer het protocol, en er kwamen geen verdere protesten.

Wat het onderzoeksteam zich realiseerde was dat het interne controlesysteem binnen de cockpit had gefaald. Zowel tweede piloot als boordwerktuigkundige hadden in feite de rol en de plicht om de gezagvoerder op zijn fouten te wijzen, en desnoods in te grijpen. Dat dit niet gebeurde had te maken met de gezagsverhouding binnen de cockpit. De functie van de tweede piloot is overnemen van de besturing bij uitval van de gezagvoerder, in iedere uitleg van het woord "uitvallen". Als een gezagvoerder een actie onderneemt die de veiligheid in gevaar brengt, behoort het tot de taakomschrijving, het gezag, van de tweede piloot om in te grijpen. Het probleem ligt daar waar het falen van de gezagvoerder niet erg opzichtig is, zoals in het Tenenerife geval. Dan gaat naast het proces van gezag, het proces van macht een rol spelen.

De tweede piloot van het KLM toestel was jong, en relatief onervaren. De gezagvoerder was van middelbare leeftijd, zeer ervaren, hoofd opleidingen, en in het algemeen een belangrijk persoon binnen de organisatie. Toen de KLM melding kreeg van het ongeluk, belden ze als een van de eersten de betreffende gezagvoerder om mede leiding te geven aan het onderzoek. Van de tweede piloot werd dus niet alleen gevergd dat hij iemand met gezag overrulede, maar ook iemand met macht. En dat kon hij geen twee keer; als hij het fout had, achtte hij het kennelijk waarschijnlijk dat het ten koste zou gaan van zijn carrière. Hetzelfde gold voor de boordwerktuigkundige.

Naar aanleiding van dit ongeluk hebben alle luchtvaartmaatschappijen de training van hun piloten veranderd, om ze bewust te maken van dit proces, onder de noemer "crew resource management". In de hier gebruikte terminologie: er zijn welbewuste pogingen gedaan om het proces van macht terug te dringen ten gunste van het proces van gezag. Desalniettemin heeft het proces nog bij meerdere ongelukken een essentiële rol gespeeld - het zit in de mens ingebakken.

Ook in de ruimtevaart zijn twee ongelukken gebeurd waarbij misbruik van macht de oorzaak was. Het ongeluk met het ruimteveer Challenger werd veroorzaakt door een lekkende rubberpakking van de vaste brandstof raketten, veroorzaakt door de lage temperatuur op het tijdstip van de start. De overeenkomst zit er in dat deze fout bekend was bij de betreffende technici, op grond van eerdere beschadigingen van de pakkingen tijdens iets minder koude starts, maar dat hun bezwaren overruled werden door managers . Dat wil zeggen: degenen met gezag, degenen die de pakkingen konden beoordelen, werden overruled door degenen met macht, de managers.
    Het tweede ongeluk, dat met de Columbia, had dezelfde achtergrond (details  , Wikipedia). De Columbia verongelukte door een gat in de linkervleugel, veroorzaakt door het afvallen van een stuk isolatie van de tank bij de start. Het afvallen van het brokstuk was gefilmd, en er was een onderzoek gedaan naar de waarschijnlijkheid op schade. Toen dat niet ernstig leek te zijn, is er verder niets ondernomen, ondanks pogingen van verschillende technici en andere mensen om de zaak nader te onderzoeken - die pogingen werden tegengehouden door de managers van de vlucht . Een daarbij gebruikt argument was: "Er is toch niets meer aan te doen" . Dit toont een totaal ombegrip voor de waarde van samnewerking en teams, gezag, boven deze "zeggingsmacht": de betreffende manager zag geen oplossing, maar de manager van de Apollo 13 vlucht zou na de zuurstofvat-explosie precies hetzelfde gedacht hebben. Een sterk toegewijd team van ingenieurs met veel inventiviteit bracht de bemanning thuis.

Het meest opvallende feit dat over de Columbia naar buiten is gekomen dat er een vergadering is geweest waar een van de “nader onderzoek”-voorstanders aanwezig was. Hij heeft de gelegenheid gekregen om zijn twijfels uiten, toen de voorzitter van de vergadering, de vluchtmanager, aan de aanwezigen vroeg of er nog opmerkingen waren. De technicus vertelde het onderzoeksteam dat hij zich niet in de positie voelde om zijn twijfels in het openbaar te uiten tegenover zijn manager, zijn “gezagvoerder”. Zijn “gezagvoerder” wilde, net als de KLM gezagvoerder, maar al te graag gewoon doorgaan met de vlucht, “starten”, en hij was, net als de tweede piloot van het KLM toestel, bang dat het proces van de macht hem zou benadelen als hij zijn technische gezag voorrang verleende, en zijn twijfel zou uiten.

Dus zelfs daar waar "gezag" al absoluut dominant is boven "macht", leidt een afwijking naar het "midden", naar ietwat meer "macht", onmiddellijk tot rampen .

Als je al het voorgaande dus kort en krachtig wilt afkorten, is de eerste fase dus:
  Macht is "Fout!"

Maar daar komt nog wat bij. Want al het bovenstaande is van een hoge vorm van voor de hand liggendheid. En dus bekendheid. In ieder geval onbewust. Desalniettemin wordt er fanatiek tegen gezondigd. Wat, indien slaande op meer opnelijke gevallen van soortgelijke processen, vanuit het standpunt van het op rationele wijze beoordelen van gedrag van negatieve kwalificaties zou worden gezien als "dom" (want handelen tegen beter weten in), "ongevoelig" (want anderen nodeloos benadelen), en dergelijke. Leidende tot een tweede vorm van afkorting:
  Macht is "Kwaad"

En dat laatste is ook bekend genoeg, indien eenmaal zo geformuleerd. Het volgt al direct uit de schadelijkheid van macht voor anderen . En het psychologische verschijnsel dat mensen geen problemen hebben met het ernstig benadelen van anderen heet psychopathie . De overeenkomst tussen mensen met macht en lijders aan vormen van psychopathie staat beschreven hier .

Ook op wat grotere schaal is rol van de verhouding tussen gezag en macht overduidelijk: de rangorde van het succes van culturen, in de moderne tijd, komt volkomen overeen met de rangorde van de mate van "gezag" boven "macht" . Met de westerse cultuur in beide lijstjes bovenaan  .

Maar de eerdere voorbeelden laten zien dat binnen de westerse cultuur de sterkteverhouding tussen gezag en macht in ieder geval niet doorslaat richting gezag. Zo is de hele sector van het bedrijfsleven gedomineerd door "macht". En als die sector ergens wordt aangestuurd, dan is dat door de financiële sector, en die verhouding is weer bijna volkomen die van macht. En die beide sectoren trekken (vrijwel) uitsluitend mensen aan die maar uit zijn op één ding in hun leven: macht.

Een goede illustratie van de dominantie van macht boven gezag ook binnen de westerse maatschappij is het bestaan van het fenomeen van "klokkenluiden" . "Klokkenluiden" is de term voor het proces dat mensen die signaleren dat een bepaalde situatie binnen organisatie of bedrijf niet naar behoren functioneert, dat niet binnen de eigen organisatie of bedrijf kunnen doen, en daarvoor de buitenwacht, meestal de media, moeten inschakelen. De exclusieve praktijk is dat "klokkenluiders" niet meer binnen hun eigen beroepsgroep aan de slag komen, ook daar waar ze in feite het algemene belang van die beroepsgroep gediend hebben.

Dat wil zeggen: ook binnen de westerse maatschappij is er een sterke dominantie van macht boven gezag. En in die zin zin is ook de westerse maatschappij grotendeels onbeschaafd.

Het constateren van dit feit is van groot belang, omdat, zoals iedere psycholoog weet, je eerst het probleem moet erkennen voordat je het kunt behandelen. Oftewel: vooruitgang van beschaving op een meer doelmatige wijze is alleen mogelijke door je eigen onbeschaafdheden te erkennen, en die van de rol van macht staat vermoedelijk op nummer 1.

Er zijn twee hoofdmethodes om deze situatie te verbeteren: de eerste volgt direct uit de illustraties van "gezag" en "macht": verbiedt als uitgangspunt die situaties waarbij er een éénwegverkeer van beïnvloeding is.

En de tweede methode is: verbiedt die situaties waarbij degenen die "leiden" niet dezelfde consequenties onder vinden van hun besluiten als degenen die door hen geleid worden: gaat het bedrijf failliet en verliezen de werknemers hun baan, zorg er dan voor dat de leidinggevenden van dat bedrijf precies dezelfde schade ondervinden. Oftewel: zet de leiders in hetzelfde bootje als de "geleiden".

Tot de secundaire en meer geleidelijke vormen van aanpak behoort het invoeren en verbeteren van het proces van de foutcorrectie , naar voorbeeld van daar waar het heeft gebleken te werken; de luchtvaart. Wat gezien de weerstand tegen dit proces, vanuit degene met de huidige macht, vermoedelijk slechts zal werken door bijvoorbeeld alle gevallen van tegenwerking van klokkenluiders te doen volgen door een automatisch proces tot het inzetten van ontslag tegen de tegenwerkers, met omgekeerde bewijslast.

Zowel de genoemde twee meer principiële als de genoemde secundaire vormen van aanpak hebben eenzelfde principe gemeen, dat fundamenteler is dan al het andere genoemde: dat van de terugkoppeling , dat als algemene methodologische begrip behandeld is hier .

Bij de behandeling van terugkoppeling hebben we gezien dat dit proces bijna een definiërend kenmerk is voor het ontstaan van evenwichten , en ook is daarover opgemerkt dat de levende natuur vrijwel geheel bestaat uit evenwichten ontstaan door terugkoppeling . Daarbij kan intuïtief al de regel geformuleerd worden dat hoe beter de kwaliteit van het terugkoppelingsproces, des te beter, dat wil zeggen stabieler, het evenwicht. En uit de levende natuur weten we ook dat hoe beter en stabieler het evenwicht, des te succesvoller de soort. Waarmee we het dus hebben over het proces van evolutie. Te beschouwen als een op grond van theorie gedane voorspelling dat ook het geval van gezag en macht een evolutionaire ontwikkeling zal doormaken, die bevestigd wordt door onderzoek .

Uit het belang van de verhouding van de begrippen gezag en macht voor wat betreft het succes van beschavingen. blijkt ook dat ze een centrale plaats moeten hebben in de theorievorming over de maatschappij, dus vele links met andere delen van deze website. In de psychologische onderbouw is het besproken in het kader van het verschil  tussen het alfa/gamma- en het bèta-denken - dat valt grotendeels samen met het verschil tussen gezag en macht.

Op het sociologische vlak wordt het verschil veelal uitgewerkt onder een andere noemer voor gezag, namelijk die van Meritocratie, waarover meer hier .

Praktische voorbeelden op diverse niveaus aangaande sterke machtgerichtheid van ook de westerse maatschappij zijn er talloos, zie de verzamelingen hier en de overige artikelen in de lijsten ernaast. Voor de volledigheid en ter gebruik bij uitleg is voor wat betreft het proces van management een toelichting in beelden gemaakt van de twee vormen van aanpak en de verschillen in resultaten hier .


Naar Competitie en samenwerking , Sociologie lijst  , Sociologie overzicht  , of  site home .

 

15 aug.2003; 1 nov.2010; 11 mrt.2015; 31 mrt.2016