WERELD & DENKEN
 
 

Klimaat, milieu en mentaliteit

10 nov.2007

Het idee dat er iets aan het milieu moet worden gedaan is in het westen middels al enkele decennia oud, en heeft bij het bestrijden van extreme en zichtbare vormen van vervuiling een aardig eind geholpen. Maar absoluut niet in het belangrijkste opzicht: het groeiende beslag van de mens op de natuur, wat zich uit in het verdwijnen van de habitat van ontelbare soorten, en hun daaropvolgende uitsterven.
    Het besef dat er iets aan het klimaat gedaan moet worden is hagelnieuw, althans buiten wetenschappelijke kringen, en dit besef wacht hoogstwaarschijnlijk hetzelfde lot: men neemt een aantal maatregelen die iets lijken te bereiken, maar de essentiële factor komt niet aan bod, en die zorgt ervoor dat de situatie steeds erger word tot ook het uitsterven van de mens in zicht komt.
    De maatregelen waar men nu mee is begonnen gaan allemaal over individueel gedrag van mensen, of van beperkte groepen: het vervangen van gloeilampen door spaarlampen, of het weren van grote auto's, SUV's. Wat er niet door veranderd is in eerste instantie de achterliggende houding van de burger:
 

Uit: De Volkskrant, 07-11-2007, door Kim van Keken

Ons ben nie zunig

Nederlanders willen graag hun steentje bijdragen aan het milieu. Zeggen ze. Maar in werkelijkheid hebben ze er weinig voor over. ‘Het leven moet toch ook een beetje leuk blijven.’


Tussentitel: ‘Ik dacht wel: verrek, daar is geen spaarlamp tegenop gewassen.’

Voor de milieulobby was het een mooie zomer. Het groene denken is door menig BN’er omarmd, en dankzij Al Gore weet nu iedereen dat de aardbol naar de knoppen gaat zolang ‘wij niets doen’. Het gaat zo goed dat niet alleen enkele ‘grijze professoren’ en ‘geitenwollen sokken’ praten over klimaatverandering; nee, in vrijwel elk café babbelt men een potje over de milieuproblemen mee.
    In dat gunstige klimaat schreef het kabinet een ambitieus plan: over 13 jaar zal Nederland het zuinigste jongetje van Europa zijn. Beter kan niet, meende Kamerlid Diederik Samsom van de regeringspartij PvdA, die met dit plan ‘een stuk levenswerk’ in vervulling zag gaan. Optimisme alom dus, deze zomer in het klimaatneutrale huis van de familie Samsom.
    En toen viel zijn oog op de ‘zomerknaller’ van een bouwmarkt: de opblaasbare jacuzzi. Voor een klein bedrag ligt deze luxe voor iedere Nederlander binnen handbereik, beloofde de aanbieding. Hoeveel het ding aan elektra kost, is onduidelijk. ‘Ik dacht wel: verrek, daar is geen spaarlamp tegenop gewassen’, aldus Samsom. ...
    En als hij begin november vanuit zijn kantoor in Den Haag uitkijkt over het Plein, zijn daar alle terrassen verwarmd. Het is een trend die met een beetje pech overwaait naar de Vinexwijk, want de ‘winterknaller’ belooft: voor iedereen een betaalbare terrasverwarming in de tuin. Daar kunnen geen ecologische labels, subsidies of belastingmaatregelen tegenop. ...
    En dan is er nu de spaarlamphype, het symbool voor de huidige ‘groene revolutie’, die steeds goedkoper – en belangrijk – sfeervoller wordt. Maar met de spaarlamp alleen redt Nederland de klimaatdoelen niet, en dat is zacht gezegd een understatement.
    Want ondanks alle energiezuinige apparaten die de afgelopen jaren zijn ontwikkeld, is het energieverbruik de laatste jaren alleen maar toegenomen. Tussen 1990 en 2005 nam het elektriciteitsgebruik per Nederlander met 30 procent toe, blijkt uit de onlangs gepresenteerde Milieubalans 2007 van het MNP. ...
    Professor Jan Rotmans, hoogleraar transitiemanagement aan de Erasmus Universiteit, noemt de mens inconsequent. ‘Hij draait een spaarlamp in op het toilet en hangt ondertussen de tuin vol met tuinverlichting.’ Een ander voorbeeld: ‘Hij eet biologisch, maar zet in zijn tuin meubelen van tropisch hardhout.’ De overheid moet een beetje helpen, vindt hij....
    Daarmee is voorlopig nog geen gedragsverandering gerealiseerd. Bij het Milieu- en Natuurplanbureau denkt men bijvoorbeeld voorzichtig sceptisch over vrijwilligheid. De Nederlander wil wel groen leven, zegt MNP-onderzoeker Oude Lohuis, maar vraagt: ‘Overheid alstublieft, help me, stel een grens die ook voor de buurman geldt.’ Dat blijkt uit diverse enquêtes. Uit diezelfde onderzoeken komt naar voren dat slechts 5 procent van de bevolking uit eigen beweging écht drastische stappen neemt en (zoals dat in linkse kringen heet) consumindert. Het overgrote deel doet een beetje, of niets.
    De meeste overheidsmaatregelen zijn niet populair. Toen Milieuminister Cramer (PvdA) een verbod op de gloeilamp aankondigde, stuitte dat haast op volkswoede, spaarlampen zijn immers minder sfeervol, en moet iedereen zijn armatuur waar geen zuinige fitting in past bij het grof vuil zetten? Onlangs schoof de minister het gloeilampenverbod op de lange baan.
    Ook de vliegtaks en slurptaks die in 2008 worden ingevoerd, krijgen felle kritiek. ‘Het leven moet toch ook een beetje leuk blijven’, zegt Barry Madlener (PVV). ...


Red.:   Naast leuk zijn er nog andere drijfveren. Als eerste: gemakzucht:


Uit: De Volkskrant, 28-07-2010, van verslaggeefster Sterre Lindhout

'Ik ga niet sjouwen met die melk'

Tussentitel: 'Als je eenmaal een auto hebt, ga je er ook vaak inzitten'

De auto pakken voor een ritje van 5 kilometer of minder. Ruim een op de drie Nederlandse autobezitters doet het, zo blijkt uit cijfers van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Dat is slecht voor het milieu én voor de portemonnee, stelt campagnebureau Milieu Centraal. Als deze afstanden zouden worden gefietst of gelopen, scheelt dat per jaar 500 miljoen liter brandstof, ter waarde van 750 miljoen euro. Ook zou jaarlijks 185 kg minder CO2 per auto worden uitgestoten.
    Het parkeerterrein van Winkelcentrum Kooiman in Purmerend is vol, veel voller dan het fietsenrek ernaast. Marjon (40) en Niels (34) laden boodschappen in de achterbak van hun stationwagon. Op de vraag hoever ze van dit winkelcentrum vandaan wonen, maakt Niels een gebaar alsof hij een steen gooit. ‘Op een steenworp, nog geen kilometer.’ Waarom ze dan toch de auto nemen? ‘Het is een leasebak en dus gratis. Dan ga je niet lopen sjouwen met je pakken melk.’ Ze gebruiken de auto ook voor andere korte ritjes, zoals het naar school of sport brengen van hun kinderen.   ...


Red.:   Geen normaal kruid tegen gewassen. Oplossing: heel weinig parkeerplaatsen - overal. Wat doet men: men bouwt parkeergarages. Of winkels in de polder, zodat er nog meer gereden wordt.
    Volgende drift:


Uit: De Volkskrant, 27-07-2010, column door Paul Krugman (The New York Times)

Wie heeft de planeet gekookt?

De daadkracht rondom klimaatregelen is vermoord. Voor wie wil weten door wie: volg het geld.

Zeg niet dat de goden geen gevoel voor humor hebben. Ik durf te wedden dat ze op de Olympus nog steeds zitten te gniffelen om hun besluit de eerste helft van 2010 de heetste ooit te maken. ...
    Natuurlijk kun je op basis van een jaar geen conclusies trekken over trends in de wereldwijde temperatuur. Maar wie het feit negeert, trapt in een van de favoriete trucs van klimaatveranderingontkenners: ze wijzen op een ongewoon warm jaar in het verleden en zeggen: ‘Zie je wel, de aarde is aan het afkoelen sinds 1998, niet aan het opwarmen.’ Eigenlijk is 2005 en niet 1998 het warmste jaar tot dusver – maar het punt is dat de recordtemperaturen waar we nu mee te maken hebben, onzinargumenten nog onzinniger maken.   ...
    Waarom kwam wetgeving rondom klimaatverandering eigenlijk niet door de Amerikaanse Senaat? ...
    Deden we dan niets omdat we twijfelden over de economische impact van klimaatwetgeving? Ook niet. ...
    Dus als het niet de wetenschappers en de economen waren die de daadkracht rondom klimaatverandering hebben vermoord, wat dan wel?
    Het antwoord is de gebruikelijke tweeling: hebzucht en lafheid.   ...
 

Red.:    Dat is het algemene antwoord. Krugman geeft nog wat details:
 

  Als je het verzet tegen klimaatmaatregelen wilt begrijpen: volg het geld. Hoewel de economie als geheel niet veel schade oploopt als we een prijs zetten op CO2, geldt dat wel voor bepaalde industrieën. Vooral de kolen- en olie-industrie. En die hebben een enorme campagne opgezet om hun bedrijfsresultaat veilig te stellen.
    Kijk eens naar de wetenschappers die de consensus over klimaatverandering in twijfel trekken; kijk eens naar de denktanks die claimen dat elke poging om emissies te beperken de economie zal verlammen. Keer op keer zul je erachter komen dat zij aan de andere kant van een geldstroom staan die begint bij grote energiemaatschappijen, zoals Exxon Mobil dat tientallen miljoenen dollars besteedt om de ontkenning van klimaatverandering te promoten.
    Of kijk naar de politici die het felst tegen klimaatbeleid hebben gefulmineerd. Waar komt het grootste deel van hun campagnegeld vandaan? Je weet het antwoord al.

Maar cruciaal:
 

  Maar zonder de hulp van lafheid had alleen hebzucht deze strijd niet gewonnen. Dan gaat het vooral om de lafheid van politici die weten hoe groot de dreiging is. Politici die klimaatactie in het verleden steunden, maar hun post op het cruciale moment hebben verlaten. Er zijn er meer van en dus komt er geen klimaatwet. Hebzucht, gevoed door lafheid, heeft getriomfeerd. En de hele wereld zal de prijs betalen.

    Een van de zaken die Krugman noemt:


Uit: De Volkskrant, 07-08-2010, door Michael Persson

Een klimaatsceptisch geurtje

Tussentitel: Climategate is een storm in een glas water gebleken

Goede vraag uit Zeist, deze week. ‘Hoe kan het toch dat er dagelijks artikelen in de Volkskrant staan over extreme weersomstandigheden en dat daarin met geen woord wordt gerept over de klimaatverandering, die hiervan (mede) oorzaak is?’ Het is inderdaad opvallend hoe expliciet we het klimaat niet noemen bij de berichtgeving over de overstromingen in Pakistan en de branden in Rusland. Tot vorig jaar ging elk verhaal over droogte, hitte, bosbranden en zware regenval, waar ook ter wereld, gepaard met een kaderstukje waarin we iemand van het KNMI of een andere klimaatdeskundige lieten uitleggen dat die extreme omstandigheden precies dat laten zien wat de modellen voorspellen. Met een slag om de arm dus: je kunt nooit zeggen dat een bepaalde bui direct aan de opwarming van de aarde te wijten is, maar wel dat die buien vaker zullen voorkomen. Dat doen we nu dus minder. Is dit het effect van Climategate, de vorig jaar gekraakte e-mailcorrespondentie van klimaatwetenschappers? Hoewel nader onderzoek ... heeft aangetoond dat dat een storm in een glas water was, is de publiciteit rond de verdachtmakingen veel groter geweest dan de publiciteit over de uitkomst .... Maar er is een klimaatsceptisch geurtje blijven hangen dat lastig weg te krijgen is.   ...


Red.:   Meer over deze affaire hier uitleg of detail .
    Een voorbeeld van de door Krugman gesignaleerde lafheid:


Uit: De Volkskrant, 11-08-2010, hoofdredactioneel commentaar

Natuurrampen

Tussentitel: Russische hitte kon zich doornalatigheid tot ramp ontwikkelen

In Pakistan en Kashmir leidt overvloedige moesson tot overstromingen die miljoenen personen treffen. In China graven honderden reddingswerkers naar vermoedelijk duizenden slachtoffers van aardverschuivingen en modderstromen. In Midden-Europa staan dorpen en steden blank. En rond het zinderende Moskou woeden gigantische bosbranden.   ..


Red.:    In al deze gevallen zijn het niet gewone rampen, maar rampen die zich vrijwel nooit of helemaal nooit in die vorm hebben voorgedaan. Tijd voor de smoezen:
 

  In veel opzichten zijn deze zogeheten natuurrampen in feite vooral menselijke rampen.  ...
    Ook in Rusland legt de natuurramp de machteloosheid van autoriteiten genadeloos bloot ... Daar begon de ramp al jaren voor de brand uitbrak, en weer door nalatigheid van de mens. ...

Om vervolgens te concluderen:
 

  Volgens klimaatmodellen zullen op een opgewarmde aarde meer extreme weersomstandigheden optreden. De huidige rampen zijn daarvan nog geen voorteken, maar wel een waarschuwing dat uiteindelijk de mens de mens zal moeten behoeden voor rampen.

Het is volkomen duidelijk: deze mensen zijn pas overtuigd als hun eigen huizen zijn afgebrand of tot hun nok onder water staan. En dat is natuurlijk pure lafheid.
    Dan heb je ook nog de cynici:


Uit: De Volkskrant, 02-04-2009, column door Max Pam

Ook al zou de ledlamp twintig jaar meegaan, dan nog is dat geen reden te denken dat mensen nooit meer lampen zullen kopen. Mensen houden niet van oude spullen, behalve als ze antiek zijn.

Waarom het nieuwe zo aantrekkelijk is


Vorig jaar introduceerde Philips de ledlamp. Led staat voor light emitting diodes, wat in de praktijk betekent dat de lamp niet heet wordt en daardoor zuiniger is in het energiegebruik. ...
    ... Deze week stond in de krant dat de prestaties van de ledlamp nogal tegenvallen. Het Nationale Metrologisch Instituut Nederland, dat voorheen eenvoudig het Nederlands Meetinstituut heette, heeft vastgesteld dat de claims van de fabrikanten niet worden waargemaakt. De ledlamp is beslist niet 85 procent zuiniger dan de gloeilamp en evenmin 25 procent zuiniger dan de spaarlamp. In sommige gevallen doet de spaarlamp het zelfs beter.  ...
    Ik geloof helemaal niet dat Philips ergens bang voor hoeft te zijn.
    In het begin van de jaren negentig adverteerde Volvo met een auto 'die 25 jaar meegaat'. Erg lang is dit model populair geweest Als je je bij het parkeerterrein van de VPRO opstelde, zag je die Volvo's in het gelid binnenrijden. De auto was en vogue bij de gegoede middenklasse, die graag wilde laten zien dat duurzaamheid hoog in het vaandel stond. De 25-jarige claim van Volvo zou weleens terecht kunnen zijn, maar al na tien jaar zag je dat model steeds minder langs komen. Nu rijden er alleen nog volbepakte Turkse families in.
    Dat de mens naar duurzaamheid streeft, lijkt mij ook een mythe. Mensen willen veel vaker iets nieuws dan iets ouds. Een ding dat niet kapot wil, begint op den duur te knellen. Het begint in de weg te staan, te irriteren en tenslotte begint het je uit te lachen of je anderszins te pesten. Eigenlijk willen wij alleen maar iets ouds als het zeldzaam is en een speciale waarde vertegenwoordigt. Verder zijn wij helemaal ingesteld op de vreugde van het nieuwe. Geef een kind een nieuwe fiets en je ziet het mechanisme tot volle wasdom komen in de vorm van een blij gezicht.
    Maar de aantrekkelijkheid van het nieuwe geldt niet alleen de dingen. Die geldt ook ervaringen, gevoelens en ideeën. Die geldt voor alles, op een heel enkele uitzondering na, misschien.
    De dichter Remco Campert laat een van zijn romanfiguren, die al een hele tijd aan de bar hangt, zeggen: 'Er ontstaat dorst naar nieuwe woorden in een nieuwe locatie.' Eenmaal op de nieuwe locatie aangekomen drinken ze gewoon op de oude voet verder, tot ze weer allemaal aan de bar hangen. .
    Maar voor de rest wordt het niets met die duurzaamheid.


Red.:   Hier spreekt een bekende cynicus, en je moet er eigenlijk altijd vanuit dat de aan "wij";  toegeschreven uitspraken alleen over de schrijver of spreker zelf slaan, als het negatieve dingen betreft, maar een deel hiervan is ongetwijfeld waar. In eerste instantie natuurlijk voor zijn eigen groep: de alfa-intellectuelen, de creatievelingen, de kunstenaars, voor alles nieuw en origineel en autonoom en nog nooit eerder gedaan moet zijn. Maar dat is een niet onaanzienlijke groep. En er zijn er meer - je hebt de achter-het-nieuwe meelopers, de techniekfanaten, enzovoort. Al met al een aanzienlijk deel van de bevolking.
    Als er dus gesproken wordt over dit soort zaken moet je dus altijd bedacht zijn voor een fundamenteel proces: er is altijd een groot verschil tussen woorden en gedrag: men belijdt met de mond het milieu- en klimaatbewustzijn, en men wijst de effectieve maatregelen af. En aan in beide bronnen wordt onverbloemd de reden voor het verschil tussen woorden en daden genoemd: zelfbevrediging. Maatregelen die echt effectief zijn beperken de consumptie, en die consumptie is iets dat mensen bevredigt, en die bevrediging willen ze niet opgeven.
    Dat zou afgedaan kunnen worden met termen als hedonisme, maar dat is ook niet helemaal eerlijk. De wens tot bevrediging waar nu sprake van is, terrasverwarming enzo, gaat allang voorbij het noodzakelijke en effectieve, en valt vanuit neutrale blik alleen te classificeren als overbevrediging. En zo'n wens tot bevrediging voorbij het effectieve, weet de psycholoog, is het gevolg van frustratie, dat wil zeggen: teleurstelling of tekort op andere, meestal belangrijkere, vlakken.
    En dan gaat de zaak over naar de socioloog, die weet te melden dat die maatschappelijke overbevrediging in de vorm van over consumptie het directe gevolg is van de economische inrichting van de maatschappij: overconsumptie is nodig vanwege te hard en te veel werken, en wel te hard en teveel werken ten opzichte van een bevredigend resultaat: wie hard werkt in een sigarettenfabriek is hard aan het werk voor de verslaving van anderen - en dit geldt voor een groot deel van ons werk. Bovendien moeten die werkzaamheden verricht worden in een omgeving die niet anders omschreven kan worden als dictatoriaal, in een strenge hiërarchische structuur met een absolute machthebber aan de top, die op ieder door hem gewenst moment jou hele werk op kan heffen.
    De wens tot overbevrediging heeft dus dezelfde oorzaak als de overconsumptie die nodig is voor het voldoen ervan: de kapitalistische maatschappij.
    Een effectieve bestrijding van milieu- en klimaatproblemen is dus alleen mogelijk door onze kapitalistische maatschappij te veranderen. Dat laatste is alleen mogelijk door de mentaliteit van een groot deel van de top van die maatschappij te veranderen. Die top van de kapitalistische maatschappij zit daar vanwege het hoog scoren in een mentaliteit die bepaald wordt door factoren als machtsstreven (wellust, is natuurlijk het juiste woord), geldzucht, rücksichtlosigkeit, gebrek aan empathie, jaloezie, narcisme, en meer van dit soort zaken, die in  hun meer extreme vormen als geheel bekend staan als psychopathie. De kans om de mentaliteit van die groep te veranderen is gering - zelfs het praten over beperking van hun inkomens van tientallen miljoenen naar enkele miljoenen veroorzaakt een oneindige hoeveelheid wrokkigheid bij hen.
    De enige mogelijkheid voor een effectieve bestrijding van milieu- en klimaatproblemen is dus een revolutie. Maar waarschijnlijk volstaat niet een revolutie in het denken, want de top van de kapitalistische maatschappij laat het denken altijd overheersen door hun machtstrevende emoties.
    Wat nodig is voor voor een effectieve bestrijding van milieu- en klimaatproblemen is een omverwerping van de kapitalistische, Anglicistische, economie, van wat zich tot nu toe effectief gedraagt als een kapitalistische, Anglicistische, dictatuur. Een omschrijving die niet beter bevestigd wordt juist door die milieu- en klimaatproblemen: roofbouw en dictatuur: het zijn twee aspecten van hetzelfde: slechtheid.
    Als de Anglicistische dictatuur omver is geworpen, is het mogelijk de volgende stappen te nemen in de richting van een op langere termijn overleefbare menselijke maatschappij - voor de daarvoor noodzakelijke verdere stappen, zie hier . Voor een mogelijke toekomst als men geen maatregelen neemt, zie hier .
    Tot slot een enkel voorbeeld dat laat zien hope onwaarschijnlijk het is dat het tot een aanpak zal komen, bij een veel duidelijker en nauw verwante zaak:


Uit: De Volkskrant, 24-09-2011, column door Tonie Mudde

Ruimtepuin

En dan nu de weersverwachting: af en toe een bui, met lokaal kans op een vallende satelliet. Onderzoekers van NASA waarschuwden de afgelopen weken dat rond vrijdag 23 september hun Upper Atmosphere Research Satellite zou neerstorten. Hij is zo groot als een vrachtwagen en verbrandt niet volledig in de atmosfeer. ...
    Raket- en satellietbouwers bekommeren zich zelden om wat er met hun afgedankte speeltjes gebeurt. Deze maand publiceerde het National Research Council een lijvig rapport over de puinhopen van vijftig jaar ruimtevaart. Neerstortende klimaatsatellieten zijn niet eens de grootste zorg; de kans dat ergens op de wereld een mens wordt getroffen is 1 op 3.200. Nijpender is al het schroot dat jarenlang blijft rondzweven. In de populaire Low Earth Orbit bevinden zich inmiddels miljoenen objecten, variërend van vuilniszakken van astronauten tot de restanten van ontploffende rakettrappen. In 2009 knalden al eens twee satellieten op elkaar, resulterend in ontelbare brokstukken die weer nieuwe botsingen kunnen veroorzaken. Al die kettingreacties brengen de National Research Council tot een sombere conclusie: het tij keren kan al niet meer, rond de aarde wordt het vroeg of laat één grote no-go-area.   ...


Red.:   Om preciezer te zijn: dat dit verschijnsel er zit aan te komen is al enkele tientallen jaren bekend uitleg of detail . Eveneens is redelijk exact uitgerekend bij welke dichtheid van puin het verschijnsel onomkeerbaar is - de cruciale factor zijnde dat als daar waar het puin met elkaar gaat botsen en er steeds meer stukjes ontstaan, dus er meer botsingen komen enzovoort.
    Ook is redelijk bekend op welke termijn, bij voortzetting van de huidige trend van toename, dit kritieke punt bereikt gaat worden - iets van enkele tientallen jaren. Zeer dichtbij dus. Dus actie is direct genoden. Al minstens tien jaar terug.
    En wat wordt er aan gedaan:
 

  Wat volgde was een politiek schouwspel dat doet denken aan klimaatconferenties. Met z'n allen om de tafel en beterschap beloven, maar vooral geen bindende overeenkomsten sluiten. Wel veel met het beschuldigende vingertje wijzen naar nieuwe spelers op het toneel, zoals de Chinezen. Uiteindelijk gaan alle partijen naar huis om voor goedkope en vuile oplossingen te kiezen, want 'als hij dan ik ook'.

Niets, dus.
    De auteur trekt zelf de voor de hand liggende analogie:
 

  Begin december staat in Johannesburg de volgende klimaattop op het programma. Ik hoop dat de deelnemers zullen stilstaan bij hoe slim de raketgeleerden het ruimtepuin hebben aangepakt.

De kans daarop ligt is heel veel lager: de belangen zijn veel groter dan bij de ruimtevaart, het aantal partijen is ook veel groter, en de belangen van de partijen zijn tegengestelder. De kans op optreden tegen het klimaatprobleem ligt dus heel veel onder de kans op het optreden tegen het ruimtepuinprobleem. En die laatste kans staat nu dus nog steeds op nihil.
    Voor meer overwegingen barrières tegen een oplossing, zie hier uitleg of detail .


Naar Klimaat & Milieu lijst , Wetenschap overzicht , of site home .